Op het terrein van vaccinatie en screening heeft de Gezondheidsraad een omvangrijk takenpakket. Zo adviseert de raad over het Rijksvaccinatieprogramma en andere publieke vaccinatieprogramma’s, zoals vaccinatie tegen griep en COVID-19. De raad evalueert de lopende programma’s en adviseert onder meer over opname van nieuwe vaccins. De raad hanteert daarbij een vast beoordelingskader. Ook adviseert de raad over bevolkingsonderzoek. Het gaat dan om de evaluatie van bestaande programma’s, eventuele aanpassingen daarvan en nieuwe programma’s. Ook bij advisering over bevolkingsonderzoeken en over screening rondom zwangerschap en geboorte hanteert de Gezondheidsraad een aantal vaste criteria, waarbij ook aandacht is voor ethische vraagstukken. Verder toetst de raad vergunningaanvragen voor bevolkingsonderzoeken aan de criteria uit de Wet op het Bevolkingsonderzoek (Wbo).
De bescherming van het HPV-vaccin duurt waarschijnlijk levenslang
Beeld: © Gezondheidsraad / Fred Libochant
Gemma Kenter was de afgelopen 17 jaar betrokken bij verschillende Gezondheidsraadadviezen over HPV (humaan papillomavirus) en baarmoederhalskankerscreening. Zij blikt terug op de ontwikkelingen en het nieuwste Gezondheidsraadadvies over vaccinatie tegen HPV uit 2025.
Oorzakelijk verband
‘Baarmoederhalskanker is een ziekte die niet alleen op oudere maar ook op jongere leeftijd voorkomt en die veel dramatische gevolgen kan hebben voor de vrouwen die het overkomt. In de jaren ‘90 werd duidelijk dat er een oorzakelijk verband is tussen HPV en het ontstaan van baarmoederhalskanker. Bij de polikliniek gynaecologische oncologie aan het LUMC deden wij destijds onderzoek naar een therapeutisch vaccin tegen HPV, dus nog niet een preventief vaccin. De echte doorbraak kwam rond 2000, toen grote studies werden gepubliceerd waarin gekeken werd naar het effect van een preventief vaccin tegen HPV. De commissie Vaccinaties van de Gezondheidsraad heeft zich daar toen over gebogen en in 2010 is de eerste groep meisjes in Nederland gevaccineerd.’
Vaccinatiegraad
‘De commissie heeft in 2025 op verzoek van het ministerie van VWS de effectiviteit van het HPV-vaccinatieprogramma beoordeeld. We concludeerden dat het HPV-vaccin heel effectief is. Dat begin je ook echt te zien bij vrouwen die nu een jaar of 30 zijn en voor het eerst meedoen aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. In de eerste ronde screening van vrouwen die in 2010 zijn gevaccineerd bleken geen gevallen van baarmoederhalskanker voor te komen. Aanvankelijk bleef de vaccinatiegraad relatief laag, maar inmiddels loopt de deelname onder meisjes en jonge vrouwen op tot boven de 70%. Bij jongens is de deelnamegraad nog iets lager dan bij meisjes, maar toch doet inmiddels ook al bijna de helft van de jongens mee. Dat is heel goed want via de jongens bescherm je niet alleen meisjes, maar het vaccin beschermt jongens zelf ook tegen kankersoorten die mannen kunnen krijgen.’
Scepsis
‘In het begin was er veel scepsis over de HPV-vaccinatie bij meisjes en hun ouders. Er gingen verhalen rond op social media dat je er kaal of zelfs onvruchtbaar van zou worden. De scepsis was opvallend breed, ook in vergelijking met andere vaccinaties. Ik denk dat sommige ouders schrokken van het idee dat hun dochter van 13 of 14 misschien wel seksueel actief zou kunnen worden. Er zit voor mensen misschien een andere lading op vaccinatie tegen een virus dat je kunt oplopen door seksueel contact dan op een vaccinatie tegen bijvoorbeeld kinkhoest. Dat is later een van de redenen
geweest om de vaccinatieleeftijd te verlagen. Nu worden meisjes en jongens al gevaccineerd in het jaar dat ze 10 worden. Een andere reden voor de verlaging van de leeftijd was dat we inmiddels wisten dat de bescherming van het vaccin heel lang duurt, waarschijnlijk levenslang.’
Ander vaccin
‘Het advies van oktober 2025 ging over het overstappen op een ander vaccin, dat niet alleen kanker, maar ook bijvoorbeeld larynxpoliepen bij baby’s en genitale wratten kan voorkomen. Er is in de commissie ook gesproken over de vraag of één vaccinatie voldoende zou zijn in plaats van twee. Dat scheelt voor de kinderen, voor de organisatie en voor de kosten. Er zijn landen waar ze dat al doen, zoals Australië, maar de commissie vond dat daar op dit moment nog net iets te weinig wetenschappelijke duidelijkheid over was. Ik hoop dat die duidelijkheid er snel komt, zodat we daar een nieuw advies over kunnen geven.’
Prof. dr. Gemma Kenter is emeritus hoogleraar gynaecologische oncologie aan het Amsterdam UMC en AVL/NKI en lid van de commissie HPV-vaccinatie in 2008, voorzitter van de commissie HPV-vaccinatie in 2011 en 2018, lid van de commissie Screening baarmoederhalskanker in 2011 en 2020 en adviseur van de commissie HPV-vaccinatie in 2025.
Beeld: © Gezondheidsraad / Louis Meulstee
‘Als projectmedewerkers vervullen we een faciliterende rol voor de commissie en wetenschappelijk secretarissen, waardoor zij zich volledig kunnen focussen op de totstandkoming van het advies. Ik vind het waardevol om een bijdrage te leveren aan een efficiënte en succesvolle afronding van het adviestraject.’
Yvonne Moennasing is projectmedewerker bij de Gezondheidsraad. Als ondersteuner van de wetenschappelijke staf was zij betrokken bij het advies Vaccinatie tegen HPV (2025).